آشنایی با هنر قلم‌کاری یا چیت‌سازی

هنر قلم‌کاری یا چیت‌سازی

در این مطلب از مجموعه آموزش‌های کسب و کار خانگی، با آشنایی هنر قلم‌کاری یا چیت‌سازی در خدمت شما هستیم. همچنین می‌توانید جهت آشنایی با دیگر آموزش‌های کسب و کار خانگی اینجا کلیک کنید.

 

قلم‌کاری یا چیت‌سازی چیست؟

قلم‌کاری یا چاپ قلمکار نوعی پارچه مازو شده از کرباس، کتان و یا پارچه‌های پنبه‌ای است که به وسیله‌ی قالب‌، نقش‌هایی را روی آن چاپ می‌کنند و در واقع هنر انتقال طرح و نقش به وسیله قالب بر روی پارچه می‌باشد.

در گذشته به چاپ قلم‌کار، چیت‌سازی و به قلم‌کار چیت می‌گفتند.

 

تاریخچه‌ی قلم‌کاری:

عده‌ای بر این باورند که پارچه‌های قلم‌کار از دوران ایلخانان (مغولان) در قرن هفتم هجری وارد ایران شد به این دلیل که در این دوره پارچه‌های چینی بسیاری وارد ایران شد و برای جلوگیری از این روند عده‌ای دست به ابتکاراتی از جمله نقاشی روی پارچه یا به اصطلاح چاپ قلم‌کار زدند.

نشانه‌هایی نیز وجود دارد که این پارچه‌ها در دوران تیموریان در برخی شهرهای ایران رواج داشته است. ولی اوج این هنر در زمان صفویان خصوصاً در زمان شاه عباس و به ویژه در شهر اصفهان بود.

دلایل متعددی باعث شد که اصفهان در آن دوره نه تنها مهم‌ترین مرکز تولید پارچه‌های قلم‌کار بلکه قطب صنایع‌دستی و حتی هنرهای سنتی ایران تبدیل شود که این دلایل به شرح زیر می‌باشد:

الف: توجه بسیاری که سلاطین و دستگاه حکومتی صفویه به هنر و معماری ایران داشتند.

ب: در دسترس و مهیا بودن مواد اولیه و ابزارهای قالب قلمکار

ج: کاربرد فراوان و تنوع فوق‌العاده فراورده‌ها و تولیدات آن

د: رقابت با قلم‌کار‌سازان هنری که قبل از صفویه به این هنر مشغول بودند و پارچه‌های ارزان قیمتی را وارد می‌کردند.

در این دوره بیشتر لباس مردان و زنان از همین نوع پارچه‌ها و یا از نوع مصنوعی قلم‌کار به نام قلم‌کار زر یا اکلیلی بودند.

معمولاً مکان فروش این نوع لباس‌ها و پارچه‌ها در بازار قیصریه واقع در میدان نقش جهان اصفهان می‌باشد. در گذشته‌های دور مراکز پارچه‌های قلمکار اصفهان، بروجرد (از نظر اهمیت پارچه‌های این شهر در درجه اول قرار داشتند)، کاشان، سمنان، نطنز، مشهد، دامغان، ابیانه و یزد بوده است.

در یزد این هنر از گذشته‌های دور رواج داشته ولی پارچه‌ها از نظر ظرافت بسیار ضعیف و دارای عرض کم بودند که از کنار هم قرار گرفتن این پارچه‌های کم عرض یک قطعه پارچه حاصل می‌شد.

 

تولید قلم‌کار در حال حاضر:

در اصفهان بیشتر از نقاط دیگر به این حرفه مشغولند و محل اصلی تجمع و تمرکز فعلی قلم‌کار‌سازان در میدان نقش جهان اصفهان و بیشتر در بازار قیصریه، چیت‌سازان، سرای سنگ تراشان و محله پامنار اصفهان است. 

چاپ قلم‌کار

چاپ قلم‌کار

 

تنوع نقوش قالب‌های قلم‌کار:

تنوع این نقوش تا حدی شبیه به فرش ایرانی است که باعث شده قلم‌کار خریداران زیادی پیدا کند.

نقش‌های قلم‌کار ایران از ابتدا همان نقوش قالی ایرانی است و نقش‌های کاشی ایران از دوره صفویه به بعد اغلب گرفته شده از نقوش قالی و قلم‌کار است.

در حال حاضر تعداد زیادی نقش قلم‌کار وجود دارد که بیشتر نقوش اسلیمی، مجالس‌ بزم و شاعرانه، مناظر شکار، مجالس رزم، شمایل مربوط به ائمه‌اطهار، بُته‌جقه و در حواشی کتیبه‌ها خط کوفی یا نستعلیق می‌باشد.

  

مصارف قلم‌کار:

۱. دلکه

یکی از تولیدات دلکه است که در اندازه‌های معینی برای مصرف لباس زنانه و مردانه تهیه می‌شده است. این پارچه‌ها بیشتر مخصوص درباریان بوده و به غیر از آن از قلم‌کار زر یا اکلیلی نیز استفاده می‌شود. این پارچه‌ها امروزه به دلیل گران قیمت بودن منسوخ شده‌اند و بیشتر پارچه‌های لباس زنانه، مردانه و بچگانه از جنس پارچه‌های چیت و متقال به صورت دو رنگ یا پنج رنگ ساخته می‌شد.

۲. سجاده

۳. سفره

در اندازه‌های مختلف یک مجمعه یا چند مجمعه بوده است. رو لحافی که روی لحاف خود پهن می‌کردند. مجمعه پوش که برای پوشاندن غذا استفاده می‌شود که این رسم از زمان دربار صفویه در بین مردم رایج شد.

۴. پرده

۵. بقچه

که بیشتر به صورت مربع شکل بوده است و در آن لباس یا لوازم پزشکی خود را قرار می‌دادند.

۶. سوزنی حمام

پارچه‌ای که از لوازم حمام همچون قطیفه و سایر لوازم حمام را در آن می‌گذاشتند. (سوزنی تکه پارچه‌ای از شال، مخمل، یا پارچه‌های قلم‌کار با حاشیه و ریشه‌ای که روی آن را ابریشم‌دوزی یا گلابتون‌دوزی می‌کردند).

۷. قطیفه

در قدیم به جای حوله از قطیفه استفاده می‌کردند؛ قطیفه زنان با رنگ زمینه سفید و قطیفه مردان با رنگ زمینه قرمز بوده است.

۸. کتیبه

به صورت پارچه‌ای تومار شکل که حاشیه آن را چاپ قلم‌کار می‌زدند.

۹. کلاه

۱۰. قبا یا ارخالق

قبا: مخصوص روستا  –  ارخالق: مخصوص شهرنشینان

ارخالق: جامه ای بلند با آستر پنبه که از جنس پارچه های قلمکار یا ترمه یا مخمل می‌باشد و این لباس از دوره‌ی زندیه رواج داشت.

۱۱. شلیته

دامن چین دار کوتاه مخصوص زنان روستا

۱۲. رومیزی

در اندازه‌های مختلف و برای پوشاندن میز:  ۶۰*۴۰، ۱۲۰*۸۰، ۲۲۰*۱۶۰، ۸۰*۸۰، ۱۲۰*۶۰ سانتی‌متر و ۳*۳ متر

۱۳. روتختی

۲۸۰*۱۸۰، ۲۵۰*۱۶۰، ۲۸۰*۲۲۰ سانتی‌متر و ۳*۲ متر

۱۴. دستمال

۴۰*۴۰، ۵۰*۵۰، ۶۰*۶۰، ۷۰*۷۰ سانتی‌متر، ۲*۱.۵ متر و ۳*۲ متر

 

ابزارها و وسایل مورد نیاز در چاپ قلم‌کار

شامل تخته، روتختی (چادر شب)، قدح (پنجیری)، پاچال، قلم یا پوچه، دست پیچ، بندگیر، استامپ، لیف، قالب، پارچه

تخته:

میز کوتاهی که سطح آن تخته‌ای مسطح به طول ۲ متر و عرض ۷۰ سانتی‌متر و ارتفاع ۲۵ سانتی‌متر که استادکاران پشت آن نشسته و پارچه‌ای را که می‌خواهند چاپ کنند روی آن قرار می‌دادند. ضخامت چوب ۵ سانتی‌متر و بهتر است به علت سفت و محکم بودن آن از چوب چنار استفاده شود.

چادر شب یا روتختی:

پارچه‌ای‌ست که روی میز پهن می‌کنند و این کار به دو دلیل انجام می‌شود:

۱. روی میز حالت ارتجاعی داشته تا قالب‌ها خرد نشوند.

۲. برای رنگ آمیزی بهتر که رنگ به خورد پارچه برود. معمولاً هر بیست روز یک مرتبه پارچه را عوض می‌کنند زیرا پارچه‌ها سفت شود.

پاچال:

محفظه ای‌ست که در زیر زمین کنده می‌شود و استاد کار پای خود را در درون آن قرار داده تا از انتشار بر روی پای خود جلوگیری کند.

قدح یا پنجیری:

ظرف گرد یا مدوری است که از جنس سفال که دهانه آن حدود ۴۰ سانتی‌متر و در سمت راست استادکاران چاپ قرار می‌گرفت. اخیراً از ظرف پلاستیکی به جای سفالی استفاده می‌کنند که این ظرف حاوی کتیراست و روی آن را با رنگ پلاستیک می‌بندند سپس پارچه‌ی حاوی رنگ را روی آن قرار داده تا وقتی مهر قلم‌کار بر روی پارچه زده می‌شود حالت ارتجاعی داشته و قالب آسیب نبیند و همچنین رنگ به داخل مهر بیشتر نفوذ کند.

قلم یا پوچه:

یک نوع قلم پشمی‌ست که از پارچه شال حسین آبادی تهیه می‌شود، نحوه تهیه آن بدین ترتیب است:

ابتدا قطعه‌ای از این پارچه را ۴ لا می کنند و آن را می‌دوزند سپس آن را ریش ریش کرده و در فواصل نزدیک به هم چوب‌هایی را لا به لای پارچه می‌گذارند و فاصله مابین آن را می‌دوزند تا چوب‌ها داخل پارچه ثابت بمانند. امروزه به جای آن از قلم موی معمولی که در رنگ آمیزی، رنگ پلاستیک و رنگ روغن کاربرد دارد استفاده می‌شود.

دست پیچ:

پارچه ای‌ست که استادکاران به دور دست خود می‌پیچند و جنس آن از پارچه های متقال یا پارچه های بی مصرف است که آن را چند لا می کنند و در زیر آن یک تکه چرم قرار می‌دادند تا ضربات به دست آن ها صدمه وارد نکند.

دست‌پیچ

دست‌پیچ

بندگیر:

پارچه‌ای نسبتاً ضخیم به شکل مربع یا مستطیل است که در کنار گوشه پارچه برای تشکیل زاویه استفاده می‌کنند. امروزه معمولاً از تلق‌های عکس رادیولوژی استفاده می‌شود.

لیف:

برای تمیز کردن قالب‌های کثیف و رنگی به کار می‌رود. امروزه به جای آن از برس فرش‌شویی استفاده می‌کنند.

استامپ:

پارچه‌ای‌ست که روی طرح می‌کشند و روی آن را با رنگ آغشته می‌کنند.

   

نحوه‌ی تولید پارچه‌های قلم‌کار:

در دوره صفویه برای تولید نقاشی و چاپ قلم‌کار از پارچه‌های پنبه‌ای و گاه ابریشمی استفاده می‌کردند. در واقع کرباس، کتان، متقال و حریر از پارچه‌هایی بودند که قلم‌کار‌سازی بر روی آن انجام می‌شد ولی در حال حاضر از پارچه‌های پنبه‌ای صد در صد خالص استفاده می‌کنند.

قلم‌کاران لباسی از جنس ویسکوز یا ابریشم مصنوعی که به اصطلاح کوردی نامیده می‌شود استفاده می‌کنند. برای مصارف دیگر چلوار، تترون، پوپلین استفاده می‌کنند.

 

مراحل آماده‌سازی چاپ قلم‌کار و ابزار آن:

۱. جنس پارچه: از نخ پنبه‌ای صد در صد خالص استفاده می‌شود.

۲. بافت: پس از تهیه نخ آن را به کارگاه‌های بافندگی می‌برند و تبدیل به پارچه می‌شود که در عرض‌های مختلف این کار انجام می‌شود. سپس به صورت تاقه راهی کارگاه‌های قلم‌کار‌سازی می‌شود.

۳. ریشه‌تابی (سردوز): برای برخی پارچه‌ها که مصرف رومیزی دارند این کار کاربرد دارد و چهار طرف پارچه را به اندازه هفت سانتی‌متر نخ کش می‌کنند و گره می‌زنند. برای مصارف دیگر طاقه پارچه تبدیل به تکه‌هایی به اندازه دلخواه می‌شود.

۴. دندانه دادن یا مازو کردن: برای کمک به رنگ‌ پذیری بهتر پارچه و تثبیت بهتر آن و خوش رنگ شدن زمینه پارچه است.

۵. قالب: هنر قالب‌تراشی یکی از هنرهایی‌ست که رونق و رواج آن از دوره صفویه شکل گرفته است. این هنر به علت ظرافت‌های ویژه کاری‌ست پر زحمت و بسیار مهم.

چوب مصرفی در تهیه قالب باید خاصیت شکل‌پذیری، کنده‌کاری و دوام زیاد داشته باشد. معمولاً چوبی که این خصوصیات را دارد چوب گلابی و زالزالک است که چوب گلابی برای قالب‌های درشت و چوب زالزالک برای قالب‌های ریز استفاده می‌شود.

ابزار کار قلم‌کار

مته، اشکنه، سوهان، پرگار، شترگلو، لیسه، چوب‌ساب، سمباده و رنده

آماده کردن چوب قالب:

چوب گلابی یا زالزالک را برش عرضی می‌دهند و به قطعات کوچک تبدیل می‌کنند سپس در خاک اره قرار می‌دهند تا خشک شود. معمولاً برای درست کردن قالب از کنار هم قرار دادن چندین تکه کوچک یک قالب تشکیل می‌دهند که این قطعات با چسب سریشم به هم متصل‌ می‌شوند.

آماده کردن چوب قالب قلم‌کار

آماده کردن چوب قالب

پیلیس کردن چوب:

بعد از چسباندن قطعات چوب، سطح چوب را با رنده نجاری صاف می‌کنند، سپس سطح صاف شده را با اره، مضرس (دندانه دندانه) می‌کنند که به این ایجاد دندانه روی چوب پیلیس می‌گویند. این عمل برای جذب بهتر پی به چوب می‌باشد.

پی دادن:

در ظرف مقداری پی را حرارت می‌دهند تا کاملاً ذوب شود سپس آن را روی سطح چوب می‌مالند و این عمل را آن قدر انجام می‌دهند تا به اندازه ۲ سانتی‌متر در چوب نفوذ کند. دلایل این کار عبارتند از:

۱. مانع نفوذ رطوبت و ایجاد تغییرات و شکستگی می‌شود.

۲. باعث دوام بیشتر چوب می‌شود.

۳‌. برای تراشیدن نرم‌تر می‌شود.

لیسه یا پولیش کردن چوب:

بعد از سرد شدن به وسیله ابزاری به نام لیسه سطح چوب را صاف و یکنواخت می‌کنند.

طرح ریزی:

مقداری پوست انار را داخل ظرفی می‌ریزند و با آب مخلوط می‌کنند، قالب را در داخل آن فرو برده تا زرد رنگ شود و رنگ به‌راحتی روی قالب بنشیند، سپس مقداری لعاب کتیرا آماده می‌کنند و روی قالب می‌مالند و سپس نقش مورد نظر را با رنگ مشکی روی کاغذ اجرا می‌کنند و نقش را روی قالب می‌چسبانند، بعد از ۵ دقیقه کاغذ را برداشته و در آن موقع نقش روی چوب منتقل می‌شود.

قلم گیری:

خطوطی را که واضح نیستند دوباره با قلم مشخص می‌کنند.

سوراخ کردن قالب:

نقاطی را که قرار است کنده کاری شود برای راحتی کار با مته دستی سوراخ می‌کنند.

اشکنه کاری:

برای برجسته کاری نقش دور طرح را با ابزاری به نام اشکنه خالی می‌کنند.

طرح شکن کردن:

حد فاصل اطراف نقش که به وسیله اشکنه بریده شده را می‌تراشند به این عمل شکن کردن قالب می‌گویند.

شترگلو کردن:

به وسیله شترگلو ته قالب را صاف می‌کنند.

نقش بر کردن:

به وسیله این ابزار اطراف نقش را می‌برند و کلیه کارهای ظریف را با این وسیله انجام می‌دهند.

تمیز کردن قالب:

قالب را روی شعله آتش قرار داده تا خرده‌های چوب بسوزد و نباید طوری انجام شود که نقاط اصلی کار بسوزد و سپس با برس مخصوص محکم روی قالب می‌کشند تا کاملاً تمیز شود.

در قدیم برای تهیه این برس از موی اسب استفاده می کردند که دارای زبری خاصی بوده تا به قالب صدمه نزند، برای راحتی کار با قالب به وسیله یک اره یک دسته برای آن درست می‌کنند.

پی دادن کامل:

برای استحکام بخشیدن و غیر قابل نفوذ کردن قالب در مقابل رطوبت مجدداً آن را به پی آغشته می‌کنند تا در اشباع در آن نفوذ کند.

پاک کردن قالب:

در آخرین مرحله قالب را تمیز نموده و برای نقش‌زنی و بهره برداری آماده شود. تهیه قالب یکی از بهترین بخش‌ها در چاپ قلم‌کار است زیرا ظرافت و زیبایی قلم‌کار وابسته به قالب آن است.

 

رنگ‌های مصرفی:

هفت نوع رنگ گیاهی وجود دارد که قلم‌کار سازان از آن استفاده می کنند که شامل:

۱. پوست انار: که برای رنگ قهوه‌ای از آن استفاده می‌شود. انار را بعد از رسیدن، پوست آن را خشک می‌کنند و بعد از پوست خشک شده برای رنگ‌رزی استفاده می‌کنند. یک نوع گیاه به نام انار وحشی یا انار فارسی وجود دارد که این درخت میوه ندارد بلکه گل دارد و گل‌ها را خشک کرده و در رنگ‌رزی از آن استفاده می‌کنند.

۲. نیل: دارای برگچه‌های بیضی شکل یا گل‌های کوچک زرد رنگ که دارای رنگ آبی شفاف می‌باشند. مردمان ناحیه هند شرقی اولین کسانی بودند که از این گیاه استفاده می‌کردند. شاخه‌های برگ‌دار این گیاه را می‌چیدند و در آب می‌گذاشتند تا کاملاً خمیر و تجزیه شود، سپس از آن استفاده می‌کردند.

۳. اسپرک: گیاهی‌ست یک ساله در منطقه مدیترانه و در قدیم برای تهیه رنگ زرد مورد استفاده قرار می‌گرفت. رنگ آن دارای ثبات بسیار بالایی بود، کلیه اجزای این گیاه دارای مواد رنگی‌ست که در فصل بهار قابل کشت می‌باشد.

برای رنگ‌رزی از این گیاه باید آن را در زمان گل‌دهی و قبل از ریختن شکوفه‌ها از آن استفاده کرد. مواد شیمیایی نمی‌توانند روی آن ها اثر کنند. فقط قلیایی‌ها تا حدودی رنگ‌شان را تغییر می‌دهند.

دو نوع اسپرک وجود دارد:

الف: تربیت شده: که برای رنگ کشت می‌شود و همه قسمت های آن دارای مواد رنگی‌ست.

ب: اسپرک خودرو: که دارای رنگ زرد شفاف می‌باشد.

۴. روناس: از بادوام‌ترین رنگ‌های گیاهی‌ست که در نواحی غرب کشور رشد می‌کند و دارای ریشه سه ساله می‌باشد، هر چه عمر ریشه بیشتر باشد رنگ بهتری از آن حاصل می‌شود. ریشه دارای سه بخش است:

الف: میانه: که در میانه ریشه یک مغز باریکی وجود دارد و رنگ قرمز را از آن به دست می‌آورند.

ب: رویه مغز: که کلفت‌تر و رنگ زرد مایل به قهوه‌ای دارد.

ج: پوسته: که مانند لایه نازک روی ریشه و رنگ آن قرمز مایل به قهوه‌ای‌ست.

۵. زردچوبه: نوعی ادویه است که به دلیل داشتن ماده‌ای به نام کرکومین دارای رنگ زرد مایل به نارنجی است و به دلیل فراوانی و ارزانی قیمت و سهولت دارای مواد مصرفی زیادی در رنگ‌رزی قلم‌کار‌سازی است. ولی فاقد ثبات لازم می‌باشد و در برابر نور ضعیف است. بنابراین تنها برای افزودن شفافیت رنگی از آن استفاده می‌شود.

۶. وسمه: گیاهی‌ست شبیه نیل ولی چون دارای ثبات کافی نبوده در سال‌های اخیر کمتر مورد استفاده قرار می‌گرفت. رنگ حاصل از این گیاه آبی تا سورمه‌ای است.

۷. گردو: بیشتر برای رنگ رزی الیاف پشمی، زبر و خشن مناسب است و در چاپ قلم‌کار بیشتر قبل از عملیات چاپ مورد استفاده قرار می‌گرفت.

 

چاپ قلم‌کار

چاپ قلم‌کار

رنگ آمیزی سنتی و جدید:

شیوه سنتی:

ابتدا زمینه پارچه را با پوست انار + هلیله و گردو به رنگ زرد یا کرم تبدیل می‌کردند، سپس در کارگاه برده و برای رنگ‌آمیزی آماده می‌کردند. در ابتدا رنگ مشکی و سپس رنگ قرمز را چاپ می‌زندند و بعد آن‌ها را تثبیت کرده مجدداً به کارگاه آورده و رنگ سوم و چهارم یا پنجم که آبی، زرد یا سبز است را روی پارچه چاپ می‌زدند.

شیوه جدید:

از رنگ‌های شیمیایی پیگ‌منت استفاده می‌کنند. کلاً رنگ‌ها از ۵ رنگ اصلی که شامل مشکی، قرمز، آبی، زرد و سبز است. بقیه رنگ‌ها، رنگ‌های فرعی است که شامل رنگ قهوه‌ای و رنگ‌هایی است که از ترکیب این رنگ‌ها به دست می‌آید.

 

عملیات چاپ سنتی:

فرمول:

پوست انار                 ۲کیلوگرم

زاج سیاه                   ۶۰ مثقال

روغن کرجک              ۴۰ مثقال

کتیرا                        ۱۶۰ مثقال

زنگ آهن                   پیمانه مشخصی ندارد

 

رنگ مشکی و عملیات چاپ آن:

خطوط اصلی طرح به رنگ مشکی است. بنابراین اولین رنگ روی پارچه رنگ مشکی است و بعد رنگ های دیگر؛ چون بقیه رنگ‌ها فقط درون رنگ مشکی را پر می‌کنند تا در پایان طرح اصلی به وجود آید. چاپ رنگ مشکی که اصطلاحاً رنگ سیاه نامیده می‌شود توسط استاد کارانی که دارای مهارت بالایی هستند استفاده می‌شود.

 

مواد تشکیل دهنده رنگ مشکی:

۱. کتیرا: در کلیه رنگ‌ها به منظور غلظت در خمیر چاپ به کار می‌رود.

۲. زنگ آهن: به منظور پررنگ شدن رنگ مشکی به‌کار می‌رود و میزان آن براساس تجربه است (برای به دست آوردن زنگ آهن قطعات بی‌مصرف آهن را در داخل ظرف آبی قرار می‌دهند و گاهی آن را هم می‌زنند تا زنگ مورد نظر حاصل شود).

۳. زاج سیاه: ماده‌های اصلی در ایجاد رنگ مشکی که با افزودن مقداری از آن رنگ سیاه حاصل می‌شود.

۴. روغن کرچک: به مقدار بسیار جزئی در خمیر رنگ یعنی به میزان ۵ گرم در یک لیتر استفاده می‌شود که به منظور دادن حالت روغنی در خمیر می‌باشد. برای تهیه رنگ مشکی مقداری کتیرا را به مدت ۱۰ روز در ظرفی ریخته با آب حل می‌کنند؛ سپس زاج سیاه را اضافه کرده و آن را با آب حل می‌کنند. پس از آن زاج سیاه را به طور جداگانه در ظرفی ریخته با آب حل می‌کنند. آن‌گاه محلول زنگ آهن را با کتیرا مخلوط می‌کنند (برای هرکیلو لعاب کتیرا مقدار ۱۰ تا ۱۵ گرم زاج سیاه) استفاده می‌شود. در آخر زاج سیاه را با روغن کرچک مخلوط کرده و با مواد اولیه ترکیب می‌کنند.

سپس مخلوط را از صافی رد کرده تا ناخالصی‌های آن گرفته شود، بعد آن‌را درون تغار (سطل) می‌ریزند و روی آن را می‌پوشانند. قسمتی از آنرا باز گذاشته و به وسیله قلم مو رنگ را برداشته و روی پارچه می‌مالند، با قرار دادن قالب بر روی پارچه پشمی (استامپ) و انتقال قالب بر روی پارچه نقش را چاپ می‌کنند.

رنگ مشکی و قرمز کاملاً بی‌رنگ است و برای بهتر دیدن آن بر روی پارچه به آن مقداری جوهر پیگ‌منت اضافه می‌کنند تا دیده شود. در گذشته رنگ مشکی از زنگ آهن به دست می‌آمد.

 

 

رنگ قرمز و عملیات چاپ آن:

فرمول رنگ قرمز:

زاج سفید                      ۴۰ مثقال

گل سرخ                       ۵ مثقال

روغن کنجد                    ۵ مثقال

کتیرا                            ۱۰ مثقال

رنگ قرمز بیشتر در زمینه‌های ریز یا زمینه قالب به کار می‌رود و بین استادکاران قلم‌کار به رنگ دور معروف است و بعد از رنگ مشکی به کار می‌رود. برای انتقال این رنگ بر روی پارچه احتیاج به ضربات بیشتری است به خصوص وقتی که زمینه ریز باشد برای ساختن رنگ قرمز نیاز به موادی داریم که عبارتند از:

۱. گل سرخ

صرفا برای قابل رویت بودن نقش قالب چاپ شده روی پارچه به کار می‌رود ولی امروزه به جای آن از رنگ پیگمنت قرمز استفاده می‌شود.

۲. روغن کنجد

نقشی مشابه به روغن کرچک دارد و در رنگ قرمز به جای کرچک از روغن کنجد استفاده می‌کردند. این روغن مانع از خشک شدن رنگ در داخل شیارهای قالب می‌شود و دوام رنگ را بیشتر می‌کند.

۳. زاج سفید

عامل اصلی در تشکیل رنگ قرمز است.

فرمول تهیه:

ابتدا گل سرخ را در آب خیسانده و با روغن کنجد مخلوط می‌کنند تا به شکل ماده غلیظی دربیاید سپس مایع کتیرا را به آن اضافه می‌کنند کلیه مواد را از صافی رد کرده و بعد از تهیه رنگ آن را روی پارچه چاپ می‌کنند. بعد از اجرای دو رنگ قرمز و مشکی آنها را تثبیت کرده و سپس شست‌شو داده تا رنگ‌های اضافی از روی پارچه خارج شود.

 

تثبیت رنگ قرمز و مشکی:

پارچه‌های چاپ شده را در محلول آب جوش، گردو، پوست انار و آلیزارین می‌گذارند. در این مرحله باید نسبت آلیزارین و پوست انار مشخص باشد اگر پوست انار زیاد باشد، رنگ‌ها کمرنگ‌تر و زمینه روشن‌تر است و اگر مقدار آلیزارین زیاد باشد رنگ‌ها تندتر و زمینه کدر می‌شود. بعد از قرار دادن کلیه قطعات پارچه درون پاتیل با در نظر گرفتن ظرفیت آن و هم زدن مختصر پارچه، آن را بیرون می‌آوریم و مجدداً هر کدام را به طور جداگانه در دیگ بخار فرو می‌برند به مدت ۱۵ دقیقه و بعد از این که رنگ مورد نظر روی آن ظاهر شد آن را می‌شویند. از سال ۱۳۵۰ به بعد قلم‌کاران برای هر ۴ رنگ از رنگ شیمیایی استفاده می‌کردند که دیگر نیازی به تثبیت همانند روش قبل نیست.

 

 

رنگ آبی و عملیات چاپ آن:

فرمول رنگ آبی:

نیل پر طاووسی                      ۱۰ مثقال

نیل نخودی                             ۱۰ مثقال

روغن گلیسیرین                      ۳ مثقال

گوگرد                                    ۰.۵ مثقال

شیره انگور                             ۴۰ مثقال

در گذشته‌های دور برای تهیه رنگ آبی از دو نوع رنگ نیل پرطاووسی و نیل نخودی استفاده می‌شد که نحوه استفاده آن دو رنگ با هم اختلاف جزئی دارد. نیل پرطاووسی با یک سری مواد ترکیب و مصرف می‌شود ولی نیل نخودی ضمن مخلوط شدن با مواد باید با نیل پرطاووسی نیز مخلوط شود؛ نیل پرطاووسی برای قالب‌های درشت یا به اصطلاح قالب‌های لُپ مورد استفاده قرار می‌گیرد در صورتی که برای قالب‌های ریز از مخلوط دو نیل استفاده می‌شود. ضمناً از مخلوط این دو رنگ، رنگ آبی تیره‌تر حاصل می‌گردد.

 

ساخت نیل پرطاووسی:

ابتدا نیل را در ظرفی با آب مخلوط می‌کنند و به مدت ۲ تا ۳ روز به همان وضع قرار می‌دهند تا رنگ کاملاً خیس خورده و بهتر از هم باز شود سپس ماده را درون هاون می‌ریزند و کمی به آن گوگرد، روغن گلیسیرین و مقداری آب اضافه می‌کنند و به مدت ۲ تا ۳ روز آن را می‌سایند تا محلول کاملاً یکنواخت شود.

و در آخر به آن کتیرا اضافه کرده تا آماده چاپ و نقش‌زنی بر روی پارچه شود. امروزه برای رنگ آبی از رنگ های آبی پیگمنت استفاده می‌شود. رنگ آبی شامل امولسیون که مخلوطی از ترکیب آب و نفت و امولگاتور است. (آب و نفت به وسیله امولگاتور با هم ترکیب می‌شوند) سپس بیندر که ماده‌ای چسب مانند است را به این مواد اضافه می‌کنند.

بیندر باعث چسبیدن رنگ روی پارچه می‌شود. در آخر سولفات آلومنیوم و اوره را به خمیر اضافه کرده که باعث شفافیت رنگ می‌شود در آخر از غلظت دهنده که شامل کتیرا، تیلوز و ایندالکا است استفاده می‌شود.

 

 

رنگ زرد و عملیات چاپ آن:

فرمول رنگ آبی:

رنگ زرد تکمیل کننده چاپ قلم‌کار است.

فرمول

پوست انار                       X

زاج سفید                        ۵مثقال

کتیرا                               ۱مثقال

زردچوبه                           ۱۰ مثقال

برای ساختن این رنگ از پوست انار، زاج سفید، کتیرا و زردچوبه استفاده می‌شود. پوست انار را در آب خیسانده و بعد آن را می‌جوشانند تا شیره‌اش خارج شود، سپس شیره به دست آمده را صاف و زاج سفید را به آن اضافه می‌کنند، مایع حاصله را با کتیرا و زردچوبه مخلوط کرده تا رنگ زرد حاصل شود. چاپ زرد تکمیل کننده چاپ قلم‌کار است و این رنگ بر روی طرح‌های خالی می‌نشیند بعضی وقت‌ها بر روی بعضی طرح‌های قرمز و آبی نیز می‌نشیند که رنگ سبز و نارنجی را حاصل می‌کند. امروزه به جای این رنگ از رنگ پیگمنت استفاده می‌کنند.

 

 

رنگ سبز و عملیات چاپ آن:

فرمول

اسپرک                               ۴۰مثقال

کتیرا                                   ۱۰مثقال

نیل پرطاووسی                     ۱۰مثقال

روغن گلیسیرین                    ۳مثقال

زاج سفید                            ۱۰مثقال

زردچوبه                               ۱مثقال

 

عملیات چاپ:

موادی که در تهیه این رنگ به کار می‌رود عبارتند از: اسپرک، کتیرا، نیل پرطاووسی، روغن گلیسیرین و زردچوبه.

ابتدا اسپرک را می‌جوشانند و آن را کاملاً صاف و در کتیرا حل می‌کنند سپس نیل پرطاووسی و روغن گلیسیرین را به آن اضافه کرده تا رنگ سبز حاصل گردد. امروزه به جای این رنگ از رنگ پیگمنت استفاده می‌شود.

 

کارگاه قلم‌کاری

کارگاه قلم‌کاری

 

گازری یا شستن و آب دادن پارچه‌های قلم‌کار:

حرفه‌ای بسیار قدیمی و سنتی در رابطه با قلم‌کارسازی است. گارزان پارچه‌های قلم‌کار را در قدیم از ابتدای ساخت تا انتها چندین مرحله به رودخانه می‌بردند و شست‌شو می‌دادند.

برای شستن پارچه‌ها در قدیم نیاز به آب جاری بود تا رنگ‌های اضافی و مواد زائد از روی پارچه گرفته شود.

 

وسایل و ابزار گازری:

۱. چادر یا کپر برای سکونت

۲. سنگ‌های آسیا برای سنگ‌گیری کردن پارچه به منظور از بین بردن آهار پارچه و خارج شدن مواد.

۳. لاک: ظرف مسی است که به منظور آب‌پاشی روی پارچه‌های قلم‌کار به کار می‌رود.

۴ـ تغار: برای تهیه رنگ‌های مورد نیاز و رنگ‌رزی زمینه پارچه‌های قلم‌کار.

۵ـ پیچک: چوب کوچکی که پارچه‌ها را دور آن می‌پیچند تا آب آن گرفته شود.

 

نحوه‌ی کار گارزان:

گارزان در کنار رودخانه حوض‌هایی حفر می‌کنند و آب را به داخل آن هدایت می‌کنند. این حوضچه‌ها به علت شنی بودن زمین‌های اطراف رودخانه و نفوذ آب به داخل آنها پر از آب‌های شفاف می‌شود. این حوضچه‌ها به دو دلیل حفر می‌شوند:

۱. در ایام زمستان آب داخل آن گرم است

۲. در مواقعی که رودخانه سیلابی و آب داخل آن گل‌آلود است حوضچه‌ها دارای آب شفاف می‌باشند.

 

در این مطلب سعی بر این بوده که افراد علاقه‌مند به صنایع‌دستی و بخصوص هنر قلم‌کاری را بیشتر با این هنر سنتی ایرانی آشنا کنیم. با ارائه نظرات و پیشنهادات خودتان در بخش نظرات ما را در بهبود کیفیت مطالب یاری دهید. 

برای امتیاز به این نوشته کلیک کنید! (از راست به چپ)
[کل: ۲ میانگین: ۵]
این مطلب را به اشتراک بگذارید

هیچ نظری وجود ندارد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هفده + سه =

برای جستجو تایپ کرده و اینتر را بزنید

سبد خرید

سبد خرید شما خالی است.